Yabani mi çiftlik mi? Somonun sağlık ve çevre üzerindeki etkileri

0
309

Somon, sağlıklı bir beslenmenin önemli bir parçası olarak kabul edilir. Ancak tüm somonlar eşit yaratılmamıştır. Bugün satın aldığınız somonların çoğu vahşi doğada yakalanmıyor, balık çiftliklerinde yetiştiriliyor. Peki bu iki somon türü arasında ne gibi farklılıklar var ve birinin sizin için diğerinden daha iyi olup olmadığını nasıl anlarsınız?

Bu makalede, yabani ve çiftlik somonu arasındaki besin değeri, kirletici seviyeleri ve çevresel etkileri karşılaştıracağız. Ayrıca hangi somon türünü seçmeniz gerektiği konusunda size bazı ipuçları vereceğiz.

Besin değeri

Somon, omega-3 yağ asitleri, protein, B vitaminleri, potasyum, selenyum ve antioksidanlar gibi birçok besin maddesi açısından zengindir. Bu besinler, kalp sağlığı, beyin fonksiyonu, bağışıklık sistemi ve iltihaplanma gibi vücudunuzdaki birçok süreç için önemlidir.

Ancak yabani ve çiftlik somonu arasında besin değeri açısından bazı farklılıklar vardır. Bunlar, somonların yedikleri yiyeceklerden, yaşadıkları ortamlardan ve genetik özelliklerinden kaynaklanmaktadır.

Yağ içeriği

Yabani somon, çiftlik somonuna göre daha az yağ içerir. Bu, yabani somonun daha az kaloriye sahip olmasına, ancak aynı zamanda daha az omega-3 yağ asidine de sahip olmasına neden olur. Örneğin, 100 gram pişmiş yabani Atlantik somonu ortalama 142 kalori ve 4,5 gram omega-3 yağ asidi içerirken, aynı miktarda pişmiş çiftlik Atlantik somonu ortalama 206 kalori ve 6,3 gram omega-3 yağ asidi içerir.

Çiftlik somonu, yabani somona göre daha fazla omega-6 yağ asidi de içerir. Omega-6 yağ asitleri de sağlıklıdır, ancak omega-3 yağ asitleri ile dengeli bir şekilde alınmalıdır. Omega-6 yağ asitleri, iltihaplanmayı artırabilir veya omega-3 yağ asitlerinin antiinflamatuar etkisini azaltabilir. Bu nedenle, omega-3/omega-6 oranı önemlidir. Yabani somon, çiftlik somona göre daha iyi bir omega-3/omega-6 oranına sahiptir. Örneğin, 100 gram pişmiş yabani Atlantik somonu ortalama 0,3 gram omega-6 yağ asidi içerirken, aynı miktarda pişmiş çiftlik Atlantik somonu ortalama 2,3 gram omega-6 yağ asidi içerir.

Protein içeriği

Somon, yüksek kaliteli bir protein kaynağıdır. Protein, vücudunuzun dokularini, hormonlarını, enzimlerini ve bağışıklık hücrelerini yapmak için kullanılır. Ayrıca kas kütlesini, kemik sağlığını ve metabolizmayı destekler.

Yabani ve çiftlik somonu arasında protein içeriği açısından çok fazla fark yoktur. Her iki somon türü de 100 gram pişmiş balık başına yaklaşık 22-23 gram protein içerir. Ancak, çiftlik somonu daha fazla yağ içerdiği için, protein kalorilerin toplam yüzdesi daha düşüktür. Örneğin, 100 gram pişmiş yabani Atlantik somonu ortalama yüzde 63 protein kalorisi içerirken, aynı miktarda pişmiş çiftlik Atlantik somonu ortalama yüzde 47 protein kalorisi içerir.

Vitamin ve mineral içeriği

Somon, B vitaminleri, potasyum, selenyum ve diğer vitamin ve mineraller açısından zengindir. Bu besinler, enerji üretimi, sinir sistemi, kas fonksiyonu, oksidatif stres ve bağışıklık sistemi gibi vücudunuzdaki birçok süreç için önemlidir.

Yabani ve çiftlik somonu arasında vitamin ve mineral içeriği açısından bazı farklılıklar vardır. Bunlar, somonların yedikleri yiyeceklerden, yaşadıkları ortamlardan ve genetik özelliklerinden kaynaklanmaktadır.

Yabani somon, çiftlik somonuna göre daha fazla A, C, D, E ve K vitaminleri ile kalsiyum, demir, magnezyum, fosfor, potasyum, sodyum ve çinko gibi mineraller içerir. Bu, yabani somonun daha çeşitli ve doğal bir diyet yemesinden kaynaklanmaktadır. Örneğin, 100 gram pişmiş yabani Atlantik somonu ortalama 0,9 mg A vitamini, 1,6 mg C vitamini, 11,4 mcg D vitamini, 1,5 mg E vitamini, 0,4 mcg K vitamini, 12 mg kalsiyum, 0,9 mg demir, 29 mg magnezyum, 236 mg fosfor, 490 mg potasyum, 59 mg sodyum ve 0,6 mg çinko içerir.

Çiftlik somonu, yabani somona göre daha fazla B1, B2, B3, B5, B6, B12 ve folat gibi B vitaminleri ile iyot ve selenyum gibi mineraller içerir. Bu, çiftlik somonunun işlenmiş ve yüksek proteinli bir diyet yemesinden kaynaklanmaktadır. Örneğin, 100 gram pişmiş çiftlik Atlantik somonu ortalama 0,2 mg B1 vitamini, 0,2 mg B2 vitamini, 8,6 mg B3 vitamini, 1,9 mg B5 vitamini, 0,6 mg B6 vitamini, 3,2 mcg B12 vitamini, 24 mcg folat, 50 mcg iyot ve 36 mcg selenyum içerir.

Kirletici seviyeleri

Hem yabani hem de çiftlik somonu, yüzdükleri sudan ve yedikleri yiyeceklerden kirletici maddeleri alma eğilimindedir. Bu kirleticiler, insan sağlığı üzerinde olumsuz etkilere sahip olabilecek kimyasal maddelerdir. Bunlar arasında cıva, PCB’ler, dioksinler, pestisitler ve antibiyotikler sayılabilir.

Cıva ve diğer eser metaller

Cıva, doğal olarak çevrede bulunan ve insan faaliyetleri tarafından da üretilen bir metaldir. Cıva, balıkların ve diğer deniz canlılarının dokularına birikir ve insanlar tarafından tüketildiğinde sinir sistemi, beyin, böbrek ve karaciğer gibi organlara zarar verebilir.

PCB’ler ve dioksinler

PCB’ler ve dioksinler, endüstriyel ve ticari işlemlerde kullanılan sentetik bileşiklerdir. PCB’ler ve dioksinler, balıkların ve diğer deniz canlılarının dokularına birikir ve insanlar tarafından tüketildiğinde kanser, hormon bozuklukları, bağışıklık sistemi zayıflığı ve gelişimsel sorunlara neden olabilir.

Çiftlik somonu, yabani somona göre daha fazla PCB ve dioksin içerir. Bu, çiftlik somonunun işlenmiş ve kirletici maddelerle kontamine olmuş balık yemleriyle beslenmesinden kaynaklanmaktadır. Örneğin, 2017 yılında yapılan bir çalışmada, 100 gram pişmiş çiftlik Atlantik somonunun ortalama 0,5 ng/g PCB ve 0,3 pg/g dioksin içerdiği, buna karşılık 100 gram pişmiş yabani Atlantik somonunun ortalama 0,1 ng/g PCB ve 0,1 pg/g dioksin içerdiği bulunmuştur.

Ancak, hem yabani hem de çiftlik somonunun sağlığa olan faydaları, içerebilecekleri küçük miktarlardaki PCB ve dioksin gibi kirleticilerin risklerinden daha ağır basmaktadır. Ayrıca, çiftlik balıklarındaki kirletici seviyelerine ilişkin şu anda katı kurallar vardır ve bu değişiklikler son yıllarda çiftlik balıklarındaki kirletici seviyelerini azaltmıştır.

Pestisitler ve antibiyotikler

Pestisitler, bitki ve hayvan zararlılarını kontrol etmek için kullanılan kimyasal maddelerdir. Pestisitler, balıkların ve diğer deniz canlılarının dokularına birikir ve insanlar tarafından tüketildiğinde sinir sistemi, hormon sistemi, karaciğer ve böbrek gibi organlara zarar verebilir.

Antibiyotikler, bakteriyel enfeksiyonları önlemek veya tedavi etmek için kullanılan ilaçlardır. Antibiyotikler, balıkların ve diğer deniz canlılarının dokularına birikir ve insanlar tarafından tüketildiğinde antibiyotik direnci, alerji, bağırsak florası bozukluğu ve diğer sağlık sorunlarına neden olabilir.

Çiftlik somonu, yabani somona göre daha fazla pestisit ve antibiyotik içerir. Bu, çiftlik somonunun sıkışık ve kirli ortamlarda yetiştirilmesi ve zararlılara ve hastalıklara karşı korunmak için pestisit ve antibiyotiklerle tedavi edilmesinden kaynaklanmaktadır. Örneğin, 2016 yılında yapılan bir çalışmada, 100 gram pişmiş çiftlik Atlantik somonunun ortalama 0,2 ng/g endosülfan, 0,1 ng/g klorpirifos, 0,1 ng/g deltametrin ve 0,1 ng/g oksitetrasiylin gibi pestisit ve antibiyotik kalıntıları içerdiği, buna karşılık 100 gram pişmiş yabani Atlantik somonunun bu maddelerden hiç içermediği bulunmuştur.

Ancak, hem yabani hem de çiftlik somonunun sağlığa olan faydaları, içerebilecekleri küçük miktarlardaki pestisit ve antibiyotik gibi kirleticilerin risklerinden daha ağır basmaktadır. Ayrıca, çiftlik balıklarındaki kirletici seviyelerine ilişkin şu anda katı kurallar vardır ve bu değişiklikler son yıllarda çiftlik balıklarındaki kirletici seviyelerini azaltmıştır.

Çevresel etkiler

Hem yabani hem de çiftlik somonu, çevre üzerinde farklı etkilere sahiptir. Bu etkiler, somonların yaşadıkları ve yakalandıkları ortamlardan, yedikleri yiyeceklerden ve üretildikleri yöntemlerden kaynaklanmaktadır.

Yabani somonun çevresel etkileri

Yabani somon, doğal ortamlarda yaşar ve ürer. Bu, yabani somonun genetik çeşitliliğini, ekosistem dengesini ve doğal seçilimi koruduğu anlamına gelir. Ancak yabani somonun da çevre üzerinde olumsuz etkileri vardır. Bunlar arasında şunlar sayılabilir:

  • Aşırı avlanma: Yabani somon, ticari, rekreasyonel ve yerli amaçlarla avlanır. Aşırı avlanma, yabani somon popülasyonlarının azalmasına, türlerin tehlikeye girmesine ve soyun tükenmesine neden olabilir. Ayrıca, yabani somonun avlanması için kullanılan bazı yöntemler, diğer deniz canlılarına, özellikle de yunus, balina, fok ve deniz kuşları gibi korunan türlere zarar verebilir.
  • Habitat kaybı ve bozulması: Yabani somon, okyanuslar, nehirler ve göller gibi farklı ortamlarda yaşar. Bu ortamlar, insan faaliyetleri tarafından tehdit altındadır. Örneğin, barajlar, kanallar, sulama, madencilik, ormancılık, kentsel gelişim, kirlilik ve iklim değişikliği gibi faktörler, yabani somonun yaşam alanlarını kaybetmesine, bozulmasına veya parçalanmasına neden olabilir. Bu da yabani somonun göç, beslenme, üreme ve hayatta kalma yeteneğini etkileyebilir.
  • Genetik kirlenme: Yabani somon, çiftlik somonu ile melezlenebilir. Bu, yabani somonun genetik yapısını, uyum yeteneğini ve biyolojik çeşitliliğini bozabilir. Örneğin, çiftlik somonu ile melezlenen yabani somon, daha az büyüyebilir, daha az yumurta üretebilir, daha az dayanıklı olabilir ve daha kolay hastalanabilir. Ayrıca, çiftlik somonu ile melezlenen yabani somon, doğal ortamlarındaki diğer deniz canlılarıyla rekabet edebilir veya onlara zarar verebilir.

Çiftlik somonunun çevresel etkileri

Çiftlik somonu, insanlar tarafından kontrol edilen ortamlarda yetiştirilir. Bu, çiftlik somonunun genetik yapısını, beslenme alışkanlıklarını ve büyüme hızını değiştirdiği anlamına gelir. Ancak çiftlik somonunun da çevre üzerinde olumsuz etkileri vardır. Bunlar arasında şunlar sayılabilir:

  • Atık ve kirlilik: Çiftlik somonu, sıkışık ve kirli ortamlarda yetiştirilir. Bu, çiftlik somonunun çok miktarda atık üretmesine, su kalitesini bozmasına ve çevredeki diğer deniz canlılarına zarar vermesine neden olabilir.
  • Kaçış ve istilâ: Çiftlik somonu, doğal ortamlara kaçabilir veya bırakılabilir. Bu, çiftlik somonunun yabani somon ile melezlenebilmesine, genetik kirlenmeye, rekabete veya predasyona neden olabilir. Örneğin, 2017 yılında, Norveç’teki bir çiftlikten 300.000 çiftlik somonu kaçmış ve yabani somon popülasyonlarını tehdit etmiştir.
  • Yem kaynakları ve sürdürülebilirlik: Çiftlik somonu, işlenmiş ve yüksek proteinli bir diyet yemektedir. Bu diyet, genellikle yabani balıklardan elde edilen balık unu ve balık yağı içerir. Bu, yabani balık popülasyonlarının azalmasına, biyolojik çeşitliliğin kaybına ve ekosistem dengesinin bozulmasına neden olabilir. Ayrıca, çiftlik somonu, yediklerinden daha fazla protein üretmez. Bu, çiftlik somonunun verimsiz ve sürdürülemez olduğu anlamına gelir. Örneğin, 2018 yılında yapılan bir çalışmada, ortalama bir çiftlik somonunun üretmek için 1,3 kg yabani balık yemesi gerektiği bulunmuştur.

Hangi somon türünü seçmelisiniz?

Yabani ve çiftlik somonu arasında besin değeri, kirletici seviyeleri ve çevresel etkiler açısından bazı farklılıklar vardır. Ancak her iki somon türü de sağlıklı bir beslenmenin önemli bir parçası olarak kabul edilir. Somon seçerken, aşağıdaki ipuçlarını göz önünde bulundurabilirsiniz:

  • Besin değeri açısından, yabani somon daha az yağ ve kalori, daha fazla vitamin ve mineral, daha iyi bir omega-3/omega-6 oranı içerirken, çiftlik somonu daha fazla yağ ve kalori, daha fazla protein, daha fazla B vitamini ve selenyum, daha fazla omega-3 yağ asidi içerir. Bu nedenle, besin ihtiyaçlarınıza ve hedeflerinize göre somon seçebilirsiniz. Örneğin, kilo vermek istiyorsanız, yabani somon daha uygun olabilir. Ancak, omega-3 alımınızı artırmak istiyorsanız, çiftlik somonu daha uygun olabilir.
  • Kirletici seviyeleri açısından, çiftlik somonu yabani somondan daha fazla PCB, dioksin, pestisit ve antibiyotik içerir. Bu nedenle, kirleticilerden kaçınmak istiyorsanız, yabani somon daha uygun olabilir. Ancak, hem yabani hem de çiftlik somonunun sağlığa olan faydaları, içerebilecekleri küçük miktarlardaki kirleticilerin risklerinden daha ağır basmaktadır. Ayrıca, çiftlik balıklarındaki kirletici seviyelerine ilişkin şu anda katı kurallar vardır ve bu değişiklikler son yıllarda çiftlik balıklarındaki kirletici seviyelerini azaltmıştır.
  • Çevresel etkiler açısından, yabani somon aşırı avlanma, habitat kaybı ve bozulması, genetik kirlenme gibi sorunlara neden olabilirken, çiftlik somonu atık ve kirlilik, kaçış ve istilâ, yem kaynakları ve sürdürülebilirlik gibi sorunlara neden olabilir. Bu nedenle, çevreye duyarlı olmak istiyorsanız, somon seçerken üretim yöntemlerini, sertifikalarını, etiketlerini ve kaynaklarını araştırabilirsiniz. Örneğin, yabani somon alırken, Marine Stewardship Council (MSC) gibi kuruluşlar tarafından sürdürülebilir olarak sertifikalandırılmış olanları tercih edebilirsiniz. Çiftlik somonu alırken, Aquaculture Stewardship Council (ASC) gibi kuruluşlar tarafından çevre dostu olarak sertifikalandırılmış olanları tercih edebilirsiniz.

Sonuç olarak, yabani ve çiftlik somonu arasında avantaj ve dezavantajlar vardır. Hangi somon türünü seçeceğiniz, kişisel tercihlerinize, beslenme ihtiyaçlarınıza ve çevresel kaygılarınıza bağlıdır. Her iki somon türü de sağlıklı bir beslenmenin önemli bir parçası olarak kabul edilir. Somon seçerken, kaliteli, güvenli ve sürdürülebilir olanları aramaya çalışın.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here